Cheetahs in Tanzania, waar je ze ziet en hoe groot je kans is

Cheetahs in Tanzania, waar je ze ziet en hoe groot je kans is

Je speurt naar dat ene kleine hoofd boven het hoge gras. Het gevlekte lichaam is uit duizenden herkenbaar, en als je dichtbij genoeg komt zie je de traansporen, twee zwarte strepen die vanaf de ooghoeken langs de neus tot aan de bek lopen.

De cheetah is de zeldzaamste van de grote katten in Tanzania. Hij is ook de enige waarvan we vooraf eerlijk kunnen zeggen waar en wanneer je kans maakt, en dat is wat hieronder staat. Plus wat er met dat dier gebeurt terwijl jij ernaar kijkt.

[Bouwer: hier de inhoudsopgave met ankerlinks naar de negen koppen hieronder.]

Krijg je er een te zien

Bij drie of meer nachten in de Serengeti maak je een hele goede kans. Dat is wat wij jaar in jaar uit vanuit onze eigen auto's zien, en het is geen garantie.

Twee dingen horen er meteen naast. Een cheetah zíen is niet hetzelfde als een jacht zien, en dat laatste is uitzonderlijk. En die vuistregel geldt voor de Serengeti en niet voor Tanzania in het algemeen. Wie in de krater staat of in het zuiden zit, maakt een heel andere kans, en die staat hieronder.

Twee tot drie volle dagen op de korte-grasvlaktes van Ndutu en de zuidelijke Serengeti, in het groene seizoen, is waar die kans vandaan komt. En het hangt af van wie er naast je zit. Een cheetah op driehonderd meter is voor de meeste mensen een lichte steen in het gras.

Waar je ze ziet, en waar niet

De cheetah heeft open vlakte nodig, en dat maakt de kaart overzichtelijker dan hij lijkt. Er is één kerngebied, de zuidelijke Serengeti, er is één gebied waar je redelijk kans maakt, en er zijn een paar bekende parken waar je hem beter niet kunt gaan zoeken.

Drie regels uit die tabel gaan tegen de verwachting in, en die leggen we liever nu uit dan wanneer je in de auto zit.

De Ngorongoro-krater is geen cheetagebied. Hij komt er onregelmatig langs, en dat is logisch als je weet wie er wel wonen. Op die kraterbodem leven honderden hyena's en veel leeuwen, en dat is precies wat een cheetah ontwijkt.

In Nyerere en Selous is hij vrijwel verdwenen. Bij onderzoek tussen 2020 en 2022 met 319 cameravalstations en ruim drieëndertigduizend cameravalnachten werd geen enkel spoor gevonden. De laatste bevestigde waarneming daar is van eind jaren negentig.

En een reis naar Ruaha om cheetahs te zien heeft weinig zin. Er leven er ongeveer tweehonderd in dat hele ecosysteem, en dat is te dun verspreid om op te plannen. Ruaha is om andere redenen de moeite, wilde honden en grote leeuwengroepen, alleen niet hiervoor.

Wanneer je gaat, en waarom dan

December tot en met april, op de korte-grasvlaktes. In februari kalven de gnoes daar, en dan is het er voller dan het hele jaar.

De reden is een keten. De regen maakt kort gras, het korte gras trekt gazellen, en de gazellen trekken cheetahs. De Thomson-gazelle is met negenenzestig procent verreweg zijn belangrijkste prooi, dus waar die staan, staat hij.

In het droge seizoen schuift alles naar de bosrand en naar de rivieren rond Seronera. Dan maak je nog steeds kans, alleen minder voorspelbaar en op een andere plek.

En dan het tijdstip, want dat scheelt meer dan mensen denken. De cheetah jaagt overdag, vooral vroeg en laat, en dat valt samen met de parkuren van zes tot zes. Dat is zijn voordeel tegenover de leeuw en de luipaard, die vooral 's nachts werken en die je overdag meestal ziet slapen.

Waarom hij op de vlakte zit en nergens anders

Hij jaagt op zicht en op snelheid, en daar heeft hij ruimte voor nodig. Een termietenheuvel of een kopje is zijn uitkijkpost. Vandaaruit ziet hij zijn prooi van ver aankomen, en zijn vijanden ook.

Diezelfde openheid werkt tegen hem zodra hij jongen heeft. Er is niets om achter te verdwijnen.

Het verklaart ook waarom je hem de ene dag ziet en de volgende dag niet. Een vrouwtje trekt mee met de gazellen over een gebied van ongeveer achthonderd vierkante kilometer. Een mannetje met een territorium houdt het op ongeveer dertig. Die twee leven in hetzelfde park een totaal verschillend leven, en de kans dat je er morgen eentje terugvindt op de plek van vandaag is klein.

Cheetah of luipaard

De twee worden vaak verward en in het veld zijn ze uit elkaar te houden voordat je de vlekken goed ziet. De cheetah is slank en hoog op de poten, gebouwd voor één korte sprint, met een kleine kop en een lange staart. De luipaard is gedrongen en zwaar, gebouwd om te klimmen en te slepen.

Jachtluipaard is een andere Nederlandse naam voor hetzelfde dier, en je komt ook de spelling cheeta tegen. In het Swahili heet hij duma, en de luipaard heet chui.

Hoe hij jaagt

Hij begint vanaf een verhoogde plek, een termietenheuvel of een omgevallen boom, en hij kijkt lang. Dan besluipt hij met de kop laag tot ongeveer twintig meter, en pas dan versnelt hij. Als hij dichtbij genoeg is slaat hij met een voorpoot een achterpoot van zijn prooi weg, waardoor die struikelt, en daarna bijt hij zich vast in de keel.

Over de snelheid staan er veel te hoge getallen in omloop, ook op deze pagina, jarenlang. De hoogste snelheid die ooit bij een wilde cheetah is gemeten is 93 kilometer per uur, gemeten aan vijf wilde dieren over 367 sprints. Tijdens een gemiddelde jacht komt hij niet boven ongeveer 54. Wat hem uitzonderlijk maakt is niet zijn topsnelheid maar zijn vermogen om binnen enkele passen op snelheid te zijn, en om vol in de bocht af te remmen en van richting te veranderen wanneer de gazelle dat doet.

Een op de twee jachten mislukt. Eenenveertig procent slaagt, en negenenzestig procent van wat hij vangt is Thomson-gazelle. Daarna moet hij snel eten, want hij verliest een deel van zijn prooi aan anderen. Dat gebeurt minder vaak dan het verhaal wil: tien tot dertien procent wordt afgepakt, en het meeste daarvan door hyena's en niet door leeuwen. Na de jacht rust hij minstens veertig minuten, om op adem te komen en oververhitting te voorkomen.

De welpen, en waarom je een moeder met jongen met rust laat

De moeder verplaatst haar jongen voortdurend van de ene schuilplaats naar de andere, en op de open vlakte is dat het enige dat ze kan doen.

Het werkt maar half. Op de vlaktes van de Serengeti wordt minder dan vijf procent van de welpen zelfstandig. Bijna driekwart van de sterfte is predatie, en daarvan is ongeveer vier vijfde door leeuwen.

Dat cijfer is een uiterste en het geldt niet overal. In de Kgalagadi in zuidelijk Afrika overleeft 35,7 procent tegenover 4,8 procent hier. Het verschil is de dekking. Hier is er geen.

Daarom staan wij bij een moeder met jongen verder weg dan bij een cheetah alleen, en blijven we korter. Zij kan haar jongen niet verplaatsen zolang er een auto naast staat, en verplaatsen is precies wat haar jongen in leven houdt.

Hoe het met de cheetah in Tanzania gaat

Wereldwijd leven er nog ongeveer 7.100 cheetahs, in negen procent van het gebied waar de soort ooit voorkwam. Slechts twee populaties tellen er meer dan duizend, en die van de Serengeti is er daar één van.

Uit Tanzania zelf is hij verdwenen uit 48,9 procent van het land. Dat cijfer komt uit het nationale actieplan van TAWIRI, het Tanzaniaanse onderzoeksinstituut voor natuur en wildlife.

Een landelijk totaal staat er bewust niet bij. Dat is nergens gepubliceerd, en het getal dat online rondgaat slaat op het aantal dieren binnen beschermd gebied en niet op de populatie.

Wat het uitmaakt hoe je erbij staat

In de Serengeti onderzocht Dennis Minja hoe toeristenvoertuigen het gedrag van cheetahs beïnvloeden. Zonder voertuigen in de buurt begon een cheetah in ongeveer twintig procent van de gevallen aan een jacht. Met voertuigen erbij daalde dat naar bijna nul.

Dat is geen mening over goed en slecht gidsen, dat is een gemeten effect. En het betekent iets ongemakkelijks. De gast die zo dicht mogelijk bij wil komen voor de foto is de gast die de jacht wegneemt die hij hoopte te zien.

Wij zeggen op deze pagina dat je in de Serengeti een hele goede kans maakt, en we zeggen er nu bij dat elke auto die erbij komt staan die kans verkleint. Dat staat op gespannen voet met elkaar, en we schrijven het liever op dan dat we het weglaten.

Uit hetzelfde onderzoek komt nog iets. Tussen 2016 en 2018 zijn in de Serengeti acht cheetahs doodgereden door toeristenvoertuigen, één in 2016, vier in 2017 en drie in 2018. Het onderzoeksproject reageerde met een campagne die Kill Your Speed heet, met folders en stickers voor gidsen.

De regels zijn er ook. Minimaal vijfentwintig meter afstand, niet offroad tenzij het uitdrukkelijk is toegestaan, en de snelheidsregels van het park. Bij die afstandsregel staat er letterlijk bij dat leeuwen, cheetahs en luipaarden extra nerveus zijn en dat een voertuig hun jacht kan verstoren.

En dan loopt er soms eentje naar je toe. In de Serengeti zijn gevallen gedocumenteerd van cheetahs die op en zelfs in voertuigen klommen, onder meer in maart 2018 en in september 2019. Het ziet er bijzonder uit en het is geen goed nieuws. Het trekt meer auto's aan, het verstoort een mogelijke jacht, en het is riskant voor het dier en voor de gast.

Wat wij doen

Je rijdt bij ons in je eigen jeep met je eigen gids. Dat is hier geen luxe maar de reden dat het kan, want er zit niemand anders in de auto die door wil naar het volgende dier. De beslissing om te blijven staan is van jou en je gids samen.

En blijven staan is wat we doen. Wij staan regelmatig een uur stil bij één dier, soms twee. Bij een cheetah is dat geen geduldoefening, het is de enige manier waarop je kans maakt op het moment waarvoor je gekomen bent. Een dier dat zich bekeken weet, begint er niet aan.

Onze gidsen krijgen daar elk jaar bijscholing in. Vraag je gids gerust waarom hij op deze afstand blijft staan in plaats van dichterbij te rijden, dan krijg je het hele verhaal, en meestal ook het verhaal van het dier waar je naar kijkt.

Het onderzoek zelf

Op dezelfde vlaktes waar onze gasten rijden loopt het langstlopende onderzoek naar wilde cheetahs ter wereld, sinds het midden van de jaren zeventig. Sinds 1991 wordt het geleid door de Zoological Society of London, samen met TAWIRI en TANAPA. Elk dier wordt herkend aan zijn vlekkenpatroon, dat net zo uniek is als een vingerafdruk.

Dat is ook de reden dat er over de cheetahs van de Serengeti meer bekend is dan over welke andere populatie ook, en dat de cijfers op deze pagina zo precies kunnen zijn.

Een cheetah beloven kan niemand. Wat we wel kunnen is je in de goede maand in het goede gebied hebben, met iemand naast je die weet waar hij moet kijken en die de motor uitzet in plaats van dichterbij te rijden.

[Bouwer: knop naar het contactformulier, en daaronder de regel naar /afspraak-plannen/.]