Tanzaniet, de steen die alleen uit Tanzania komt, en wat hij werkelijk waard is

De vraag komt bijna altijd in de auto. Iemand heeft in Arusha een etalage gezien, of een gids heeft de naam laten vallen, en dan volgt het: en wat is dat nou, tanzaniet.

Wij wonen in Moshi, ongeveer veertig kilometer van de enige plek op aarde waar deze steen commercieel wordt gewonnen. We zijn geen juweliers en we verkopen geen stenen. Maar we rijden hier elke week, we horen wat gasten betalen en we horen ook wat ze thuis te horen krijgen als ze de steen laten taxeren. Daarom staat op deze pagina niet alleen wat tanzaniet is, maar ook wat hij kost, wat hij waard blijft en wat je nodig hebt om hem mee te nemen.

Een ding vooraf, omdat het de rest in perspectief zet. Wij hadden hier zelf jarenlang staan dat tanzaniet duizend keer zeldzamer is dan diamant en dat de mijnen bijna leeg zijn. Dat hebben we nagekeken. Beide klopt niet, en we leggen hieronder uit waar die cijfers vandaan komen.

Op deze pagina

1. Wat tanzaniet is
2. Waarom hij van kleur verandert
3. Waarom bijna elke steen verhit is
4. Hoe zeldzaam hij werkelijk is
5. Wie de steen vond
6. Wat de kwaliteit bepaalt
7. Wat tanzaniet kost
8. Wat hij waard is als je thuis bent
9. Kopen in Tanzania
10. Het land uit en door de douane
11. Geboortesteen van december

Wat tanzaniet is

Tanzaniet is de blauwviolette variëteit van het mineraal zoïsiet. De kleur komt van sporen vanadium, die in het kristalrooster de plaats van aluminium innemen. Zoïsiet zelf komt op meer plekken ter wereld voor, in roze als thuliet en met robijn erin als anyoliet. De blauwe edelsteenkwaliteit komt uit één gebied.

Dat gebied ligt bij Mererani, in de heuvels bij de Lelatema-bergen, district Simanjiro, ongeveer veertig kilometer zuidoostelijk van Arusha. Je leest overal een andere maat: zeven bij twee kilometer, vier bij twee, ruim zes bij twee, acht vierkante mijl. Wat ervan klopt is dit, het is een strook van enkele kilometers lang en ongeveer twee kilometer breed. Verder is er nergens op aarde blauwe zoïsiet van edelsteenkwaliteit in de handel gevonden.

De steen is ongeveer 585 miljoen jaar oud, uit het midden-Ediacarium, en ontstond onder druk en hitte in de metamorfe gesteenten van deze heuvels.

Die hardheid van 6 tot 7 is de reden dat tanzaniet zich anders gedraagt dan diamant, die op 10 staat. Tanzaniet heeft ook een perfecte splijtrichting. In een ring die je elke dag draagt, tegen deurposten en autosloten aan, is dat kwetsbaar. Een hanger of oorbellen zijn veiliger dan een ring, en een ring vraagt een zetting die de steen beschermt.

Waarom hij van kleur verandert

Een onverhitte tanzaniet is trichroïsch. Langs de drie kristalassen toont dezelfde steen drie kleuren, roodviolet, diepblauw en groengeel. Na verhitting blijven er twee over, blauw en violet, en dat is wat je in een geslepen steen ziet wisselen als je hem in je hand draait of van daglicht naar lamplicht loopt.

Daar zit ook een keuze van de slijper in. Hij bepaalt welke as naar het bovenvlak wijst, en dus welke kleur domineert. Een zo blauw mogelijke oriëntatie kost meestal meer gewicht dan een violettere. Omdat de steen per karaat wordt verkocht, is er een prikkel om gewicht te sparen. Twee stenen uit dezelfde mijn kunnen daarom een heel andere kleur hebben.

Waarom bijna elke steen verhit is

Uit de grond komt tanzaniet roodbruin, soms bijna kleurloos. Verhitting tot enkele honderden graden verandert de oxidatietoestand van het vanadium en haalt de gele en bruine component weg. Wat overblijft is het blauw waarvoor mensen de steen kopen.

Bronnen noemen verschillende temperaturen, van ruim driehonderd tot zeshonderd graden. Ze zijn het over twee dingen wel eens. De temperatuur is laag vergeleken met die voor saffier, en te snel opwarmen of afkoelen laat de steen barsten.

Ga ervan uit dat elke blauwe of violette tanzaniet verhit is. Dat is geen gebrek en het is geen bewerking die je moet wegpoetsen, het is de norm in deze handel, en de behandeling is stabiel en permanent. Ze is ook gemmologisch niet aan te tonen. Een lab kan niet zien of de hitte uit een oven kwam of uit de grond zelf. Bij de vroege stenen die dicht onder het oppervlak lagen, in wat later Block D werd, was dat laatste soms het geval, vermoedelijk door een natuurbrand. Daar komt de verkoopterm D-Block vandaan, en die heeft geen gemmologische betekenis.

Twee dingen volgen daaruit, en ze zijn geld waard aan de toonbank.

Een verkoper die “onverhitte blauwe tanzaniet” aanbiedt met een meerprijs, verkoopt een claim die geen enkel lab kan bevestigen. Hetzelfde geldt voor D-Block als argument voor een hogere prijs.

Wat wél een probleem is, is een coating. Tanzaniet met een kobalthoudende laag is aangetroffen en gedocumenteerd door de Amerikaanse AGTA en het AGL. Een coating is niet permanent, hij slijt, en hij is alleen in een lab met XRF-analyse vast te stellen. Laat daarom op je factuur zetten of de steen verhit is en of hij gecoat is.

Hoe zeldzaam hij werkelijk is

Je leest overal dat tanzaniet duizend keer zeldzamer is dan diamant. Wij schreven het zelf ook. Dat getal komt uit de marketing van TanzaniteOne, de vroegere exploitant van de grootste mijn, en van de Tanzanite Foundation, de stichting daarachter. Een rapport met een methode eronder bestaat niet, of het is in elk geval niet openbaar.

Leg je de productiecijfers ernaast, dan komt het niet in de buurt. Tanzania gaf in 2019 een recordproductie aan van 781,2 kilo, ongeveer 3,9 miljoen karaat. De wereldwijde productie van ruwe diamant lag in 2024 op ongeveer 118 miljoen karaat. Dat is een factor van enkele tientallen, niet duizend. De cijfers zijn niet helemaal vergelijkbaar, want bij beide zit veel materiaal van lage kwaliteit in het gewicht. Maar duizend haal je er op geen enkele manier uit.

Wat wel klopt is dit. Tanzaniet komt van één vindplaats, en geologen verwachten niet dat daar een tweede bij komt. Dat is geologisch ongewoon, en het is de reden dat de steen bijzonder is. Daar is geen versierd getal bij nodig.

En nee, de mijnen zijn niet bijna leeg

Rond 2010 schreef The Tanzanite Experience dat er binnen twaalf tot vijftien jaar niets meer te winnen zou zijn. Die termijn is verstreken. Er wordt nog gewonnen, en Nederlandse sites herhalen de voorspelling inmiddels met nieuwe getallen, binnen tien jaar, binnen twintig, binnen dertig.

De cijfers die er tegenover staan komen van de Tanzaniaanse overheid. Het National Bureau of Statistics schatte de reserves in 2018 op 109 miljoen karaat. Voor Block C alleen werd 87,1 miljoen karaat genoemd, met een verwachte levensduur tot in de jaren 2040. In 2014 reikten de schachten daar tot negenhonderd meter, en geologisch onderzoek wees tanzanietlagen aan tot tweeduizend meter.

Houdbaar is: de afzetting is eindig, en bij het huidige tempo verwacht de grootste mijn nog enkele decennia productie.

Daarmee valt ook het argument weg dat je nu moet kopen omdat het bijna op is. Als iemand dat in een winkel tegen je zegt, weet je waar het vandaan komt.

Wie de steen vond

In de westerse literatuur staat één naam. Manuel de Souza, een kleermaker en goudzoeker van Goanese afkomst uit Arusha, vond in juli 1967 blauwe kristallen, dacht eerst aan olivijn en daarna aan dumortieriet, en registreerde de eerste mijnclaims. Dat is het best gedocumenteerde deel van het verhaal.

Het is niet het hele verhaal.

Jumanne Mhero Ngoma vond in januari 1967 blauwe stenen bij Mererani. Hij was achtentwintig. Drie jaar later kreeg hij een erkenningscertificaat van president Nyerere en een beloning van vijftigduizend shilling. In 1984 volgde een certificaat voor wetenschappelijke ontdekking van de Tanzania Commission for Science and Technology. In april 2018 kreeg hij honderd miljoen shilling van president Magufuli. Eenenvijftig jaar na de vondst. Hij overleed in januari 2019, het jaar daarop.

De Tanzaniaanse staat erkent Ngoma als de ontdekker. Buiten Tanzania kent bijna niemand zijn naam.

Ian McCloud, overheidsgeoloog in Dodoma, kwam met de eerste juiste identificatie van het mineraal. Monsters gingen daarnaast via de Nairobische geoloog John Saul naar het GIA in de Verenigde Staten, en naar Harvard, het British Museum en de universiteit van Heidelberg.

De naam tanzaniet komt van Tiffany & Co. Henry B. Platt, vicepresident en achterkleinzoon van Louis Comfort Tiffany, koos hem, omdat “blue zoisite” niet zou verkopen en omdat de naam de ene herkomst benadrukt. Tiffany introduceerde de steen in 1968 met de regel dat hij op twee plekken te vinden was, in Tanzania en bij Tiffany's.

Er lopen ook andere versies rond, over een Maasai-herder die na een natuurbrand blauwe stenen vond. Dat past bij de stenen die dicht aan de oppervlakte lagen en van nature verhit waren, maar een bron die dat vastlegt hebben we niet gevonden. We vertellen het dus niet als feit.

Wie er vandaag aan verdient

Block C, de grootste mijn, is sinds ongeveer mei 2022 in handen van Franone Mining and Gems, voor honderd procent Tanzaniaans eigendom, gegund via een aanbesteding van de overheid. Daarvoor was het Zuid-Afrikaans, daarna Brits, daarna een joint venture met het Tanzaniaanse staatsbedrijf STAMICO.

Het grootste deel van de winning gebeurt niet daar. Honderden onafhankelijke schachten leveren ongeveer tachtig procent van de jaarlijkse productie. Dat is de reden dat dezelfde steen in twee winkels een andere prijs heeft, en dat papieren over herkomst zeldzaam zijn.

In juni 2020 verkocht Saniniu Laizer twee ruwe stenen van 9,27 en 5,103 kilo aan de overheid voor 7,74 miljard shilling, ongeveer 3,35 miljoen dollar. Binnen drie weken vond zijn bedrijf een derde recordsteen, waarmee het totaal boven vijf miljoen dollar uitkwam. Hij leidt een operatie van meer dan tweehonderd mensen en de stenen werden door zijn werknemers gevonden. De Amerikaanse juwelier Le Vian zei dat het betaalde bedrag maar een fractie van de winkelwaarde was.

Laizer haalde de wereldpers omdat hij de uitzondering is. Niet omdat hij de regel is.

Wat de kwaliteit bepaalt

Vier dingen bepalen de prijs, en kleur weegt het zwaarst.

Kleur. Gewild zijn diepe, verzadigde blauwviolette tinten. Bleek violet is veel minder waard dan diep indigo. De verzadiging doet meer voor de prijs dan de tint zelf.

Zuiverheid. Het GIA rekent tanzaniet tot de stenen die normaal gesproken zuiver zijn voor het oog. Zichtbare insluitsels drukken de prijs daarom hard.

Slijping. Die bepaalt hoe het licht terugkomt, en de slijper koos daarbij ook de kleur, zoals hierboven staat.

Gewicht. Een karaat is 0,2 gram. De prijs per karaat stijgt rond de grenzen van 1, 2 en 3 karaat, en verandert daarboven tot ongeveer twintig karaat weinig meer.

Waarom er geen officieel cijfer voor kwaliteit bestaat

Voor diamant bestaat een wereldwijd aanvaarde gradering. Voor kleurstenen bestaat die niet. Er is geen algemeen aanvaarde methode om tanzaniet te graderen, en dat betekent dat elke schaal die je krijgt voorgelegd van iemand komt die er belang bij heeft.

Daar horen AA, AAA en AAAA bij. Die zijn geen standaard. The Tanzanite Experience, een van de grootste verkopers in Arusha, schreef het zelf op Tripadvisor: AAA is “a street term that we use for rough tanzanite. It is very limiting when used for finished cut and polished stones.”

De Tanzanite Foundation, de stichting van de vroegere mijneigenaar, heeft een eigen kleurschaal. Die is van de verkopende partij, niet van een onafhankelijk instituut.

Wat je wel kunt doen, is zelf kijken. Neem een kleurreferentie van huis mee, iets waarvan je weet welk blauw je mooi vindt, en vergelijk in de winkel bij daglicht. Een ervaren koper op Tripadvisor vatte het samen met: absolutely bring it from home.

Wat tanzaniet kost

Eerst een waarschuwing over alle getallen die je hierover vindt, ook die van ons. Er bestaat geen openbare prijsindex voor tanzaniet. Elk bedrag dat je leest komt van een verkoper of uit een ervaring van één koper. Neem het als orde van grootte, niet als tarief.

En dan de vraag die iedereen stelt.

Is het in Tanzania goedkoper

Daar is geen bewijs voor, en er is reden om het tegendeel aan te nemen.

Er bestaat geen enkel systematisch prijsonderzoek dat Arusha met Amsterdam vergelijkt. Wat er wel is, zijn reizigers die het omgekeerde melden. “Don't however think you will find tanzanite cheap anywhere in Tanzania.” En over een prijs van ruim zeshonderd dollar per karaat: “that is even over the prices in the US.”

De marge zit op vier plekken. Toeristenwinkels prijzen in dollars. Daarbovenop komt achttien procent btw op het vasteland, vijftien op Zanzibar. Er gaat commissie naar wie de klant binnenbrengt. En er is het kortingstheater, de prijs is zoveel maar u krijgt vijftig procent korting, wat betekent dat de eerste prijs nooit de prijs was.

Het voordeel van kopen bij de bron bestaat, voor wie weet wat hij doet en bij de juiste handelaar terechtkomt. Voor de gemiddelde reiziger is het niet aangetoond.

Wat hij waard is als je thuis bent

Dit is het deel dat niemand opschrijft, en het is het deel dat je moet weten voordat je betaalt.

Reizigers die na hun reis hun tanzaniet lieten taxeren, publiceerden hun uitkomsten. Vijf van die gevallen zijn gedocumenteerd.

De uitkomsten liggen tussen 36 en 60 procent van wat er is betaald. En let op wat voor taxaties dit zijn. Een verzekeringstaxatie ligt normaal gesproken boven de doorverkoopwaarde, want een verzekeraar moet je kunnen vervangen wat je kwijt bent. De werkelijke terugverkoopwaarde ligt dus nog lager.

Waarom dit niet aan de winkels alleen ligt

Er bestaat geen beurs voor tanzaniet, geen veiling waar particulieren terecht kunnen, geen prijsindex. Er is dus geen markt waarop je je steen kunt aanbieden tegen een bekende prijs.

Een Amerikaanse taxateur rekende het voor. Bij een gebruikelijke winkelmarge moet de intrinsieke waarde van de steen verdrievoudigen voordat je je eigen geld terug hebt.

Daar komt bij dat de prijs meerdere keren hard is gedaald. Na 2001, in 2008 en 2009 met twintig tot dertig procent en voor lagere kwaliteiten tot de helft, en in 2020 opnieuw toen de verkoop via cruiseschepen wegviel.

En de stijgingscijfers die je tegenkomt houden geen stand. Een Nederlandse handelaar schreef in 2016 dat de prijs in tien jaar vijftig procent was gestegen en voor AAA-kwaliteit tweehonderd procent, zonder bron. Een beleggingssite citeert een “GIA Investment Analysis 2024” met vijfentwintig procent per jaar. Die publicatie bestaat niet. Het GIA doet geen beleggingsanalyses.

De conclusie is simpel. Tanzaniet is geen belegging. Alleen uitzonderlijke topstenen, gekocht tegen groothandelsprijs door iemand die het vak kent, houden hun waarde. Dat is niet de situatie waarin je op safari bent. Koop de steen omdat je hem mooi vindt, en reken op nul doorverkoopwaarde.

Kopen in Tanzania

Als je het toch wilt doen, doe het dan goed. Dit is wat wij zouden vragen.

Voor je vertrekt

1. Neem een kleurreferentie mee, iets waarvan je weet dat je dat blauw mooi vindt.
2. Bepaal je budget en ga uit van nul doorverkoopwaarde.
3. Een dichroscoop kost weinig en past in je handbagage. Hij laat bij tanzaniet twee kleuren zien in de twee vensters, bij glas, zirkonia en synthetische spinel in beide vensters dezelfde kleur.

In de winkel, vraag dit

1. Wat is het exacte gewicht, en is de steen verhit of gecoat. Laat het antwoord op de factuur zetten.
2. Welk lab heeft het certificaat uitgegeven, en is dat lab onafhankelijk van deze winkel.
3. Mag ik de steen binnen een termijn terugbrengen als een onafhankelijk lab iets anders vaststelt.
4. Regelt u de exportvergunning en het Certificate of Origin, en wat kosten die.
5. Staan de btw en de royalty apart op de factuur.
6. Krijgt mijn gids of chauffeur commissie op deze aankoop.

Die laatste vraag is geen belediging, het is de gewoonte in deze markt. Winkels betalen vaak een percentage aan wie een klant binnenbrengt, en dat percentage zit in de prijs die jij betaalt. Wil je dat niet, ga dan zelf, kies zelf, en laat je niet ergens afzetten waar je niet zelf om vroeg.

Rode vlaggen

1. Straat- en marktverkoop. Daar koop je vrijwel zeker niet wat je denkt.
2. Een korting van vijftig procent of meer als openingsbod.
3. Druk om vandaag te beslissen.
4. Een certificaat waarop een waarde staat.
5. Onverhitte blauwe tanzaniet of D-Block AAA als argument voor een hogere prijs.
6. Betalen zonder factuur, of contant zonder bon.
7. Ruwe stenen boven de wettelijke gewichtsgrens, zie de volgende sectie.

Wat een certificaat wel en niet zegt

Een onafhankelijk lab, het GIA, het AGL, of in Europa bijvoorbeeld SSEF, Gübelin of het HRD, stelt vast wat de steen is en of hij behandeld is. Het stelt geen winkelwaarde vast.

Een certificaat waarop een bedrag staat is daarom een verkoopinstrument. De koper uit 2017 in de tabel hierboven kreeg bij een aankoop van 1.600 dollar een certificaat dat de werkelijke waarde minstens het dubbele was. Zijn gemmoloog thuis kwam op hoogstens zeshonderd.

Let ook op wie het certificaat schrijft. Sommige winkels in Arusha hebben een eigen laboratorium in hetzelfde gebouw. Dat kan echtheid en gewicht bevestigen, en dat is iets. Een onafhankelijke waardering is het niet.

Wil je zekerheid over wat je hebt, laat de steen dan hier of in Nederland beoordelen door een lab dat niets aan de verkoop verdient.

Het land uit en door de douane

Twee keer papierwerk, één keer hier en één keer thuis. Dit staat nergens anders in het Nederlands, en het is de vraag die de meeste mensen te laat stellen.

Tanzania uit

Een bezoeker met een toeristenvisum mag volgens de Mining (Mineral Trading) Regulations van 2010 maximaal twee keer per jaar mineralen uitvoeren, na betaling van een exportvergunning, tot een waarde van duizend dollar. Boven dat bedrag geldt een hogere vergoeding of een aparte vergunning van de Commissioner for Minerals.

Bij elke exportvergunning voor tanzaniet hoort een Certificate of Origin. Vraag in de winkel of zij dat regelen, en wat het kost.

Voor ruwe stenen geldt bovendien een gewichtsgrens, ingevoerd om het slijpen in Tanzania te houden. Bronnen noemen een gram en twee gram, en welke grens nu geldt hebben we niet met de wettekst kunnen vaststellen. Geslepen stenen vallen er niet onder. Wil je ruwe tanzaniet meenemen, vraag het dan na bij de Mining Commission voor je koopt.

Neem in elk geval mee: de factuur, de exportvergunning, het Certificate of Origin, het betaalbewijs, en het certificaat als je er een hebt.

Nederland in

Je mag spullen van buiten de EU belastingvrij meenemen tot 430 euro per persoon, bij reizen per vliegtuig of schip. Twee dingen daarbij die mensen verrassen.

De bedragen van verschillende personen mogen niet bij elkaar worden opgeteld. Een ring van achthonderd euro kun je dus niet over twee personen verdelen.

En één artikel dat boven de grens uitkomt is volledig belast, niet alleen het deel erboven.

Voor sieraden is het invoerrecht meestal 0, 2,5 of 4 procent afhankelijk van het soort, plus 21 procent btw over de douanewaarde.

Wat het kost om het niet aan te geven, is een keer uitgerekend door de rechtbank. In een zaak over gouden armbanden uit Turkije oordeelde de rechter dat het passeren van het groene kanaal op Schiphol als aangifte geldt. De reiziger betaalde 773,81 euro, 80,52 aan douanerecht en 693,29 aan btw, plus het risico van een boete.

Ligt de waarde van je aankopen boven de 430 euro, neem dan het rode kanaal. Laat de steen daarna taxeren en kijk of je hem moet bijverzekeren, want reisverzekeringen hebben voor sieraden vaak lage maximumbedragen en een kostbaarhedendekking vraagt meestal een taxatierapport.

Geboortesteen van december

In oktober 2002 voegde de American Gem Trade Association tanzaniet toe aan de geboortestenen voor december, naast turkoois en zirkoon. De International Colored Stone Association en Jewelers of America steunden dat.

Je leest vaak dat het de eerste wijziging van die lijst was sinds 1912. Dat is de formulering van de AGTA zelf, en hij klopt niet. De lijst werd in 1952 al aangepast, onder meer met alexandriet, citrien en roze toermalijn. In 2016 kwam spinel erbij voor augustus.

Een mooie steen voor een decemberkind dus, en één die pas sinds deze eeuw op de lijst staat.

Wat tanzaniet bijzonder maakt is niet een getal en niet een voorspelling over schaarste. Het is dat deze steen uit één strook aarde komt van een paar kilometer lang, in de heuvels waar wij dagelijks langsrijden, en nergens anders. Dat blijft waar of hij nu tweehonderd of achthonderd dollar per karaat kost.

Wie hier een steen koopt, koopt een herinnering aan een plek. Niet een investering. Dat is geen kleinere reden, het is alleen de eerlijke.

Ben je een reis aan het plannen, plan dan een gesprek in.