Nijlpaarden in Tanzania, waar je ze ziet en wat je gids aanwijst

Je ruikt een hippopoel voordat je hem ziet. Dat is geen grap, en het is ook het eerste wat gasten zeggen zodra de auto stopt en de ramen openstaan.

Wat je daarna ziet is een rij ruggen boven het water, een paar oren, en af en toe twee neusgaten die openklappen. Hieronder staat waar je stopt, wat er gebeurt als je even blijft kijken, en waarom bijna alles wat je over nijlpaarden hebt gelezen niet klopt.

Waar je stopt

Niet elke poel is een plek waar je stopt. Dit zijn de poelen waar wij dat wel doen.

Retina Hippo Pool, Serengeti. Bij de samenvloeiing van de Seronera en de Orangi, ongeveer acht kilometer ten noorden van Seronera. Dit is een van de weinige plekken in de Serengeti waar je onder begeleiding uit de auto mag, en dat verandert het hele bezoek. Je staat er boven de poel in plaats van ernaast.

Ngoitokitok Springs, Ngorongoro. De bron aan de oostkant van de kraterbodem, waar ook de picknickplek ligt. Verderop in de krater liggen de moerassen Mandusi en Gorigor, en daar zie je ze vaker in kleinere groepen.

Lake Manyara. De poel aan de noordkant, vlak bij de ingang. Je komt er dus sowieso langs op de dag dat je het park in rijdt, en dat maakt hem makkelijk te combineren met de rest van die dag.

Wat die plekken gemeen hebben is dat het loont om er langer te blijven dan de vijf minuten die de meeste auto's er staan. In vijf minuten zie je ruggen. In twintig minuten zie je wat er gebeurt.

Wat je ziet als je even blijft kijken

Je gids helpt je de eerste keren met kijken. Later onderscheid je zelf een krokodil van een boomstam, en dat is het moment waarop een safari iets anders wordt dan een rij foto's.

Van de meeste nijlpaarden zie je alleen de ruggen, de oren, de ogen en de neus. Blijf je staan, dan gaat er altijd wel eentje gapen, en dan zie je waar het om gaat: een bek die verder opengaat dan bij welk landdier ook. Dat gapen is meestal geen vermoeidheid maar een waarschuwing aan de rest van de groep.

Bij onenigheid vliegen ze elkaar aan, en daar hoort het rondslingeren van poep bij, met de staart als propeller. Het gaat er niet zachtzinnig aan toe, en een enkele keer overleeft een mannetje zo'n gevecht niet. Een volwassen mannetje weegt rond de vijftienhonderd kilo, en over hoeveel zwaarder de uitschieters worden zijn de bronnen het niet eens.

Op de ruggen zitten ossenpikkers, kleine vogels die parasieten van de huid eten en zo de dikke huiden schoonhouden.

Speur ook de oevers af. Waar nijlpaarden liggen, liggen krokodillen, en die houden zich eindeloos stil. Ze wachten op de zebra of de gazelle die onvoorzichtig komt drinken. Volwassen nijlpaarden hebben van hen weinig te vrezen, kalfjes wel.

En dan de watervogels, die zich nergens iets van aantrekken. Ganzen, reigers, ooievaars en maraboes, in scherp contrast met de logge lijven in het water.

Waarom ze allemaal in dezelfde poel liggen

Ze liggen het liefst met z'n allen in dezelfde poel, ook als er verderop een lege ligt. Daar is een reden voor.

Overdag zit een nijlpaard in het water tegen de zon en de hitte, en 's nachts gaat hij het land op om te grazen. Hij zwemt niet echt, hij loopt en veert over de bodem, dus hij kiest water waarin hij kan staan. Poelen waar dat kan zijn er niet veel, en daarom zitten ze op elkaar.

En dan het weetje dat beter is dan alle andere. Nijlpaarden zweten geen bloed. Wat je ziet is een afscheiding die eerst kleurloos is en binnen een paar minuten rood wordt, met pigmenten die werken als zonnebrand en tegelijk bacteriegroei remmen. Dat is uitgezocht en in 2004 in Nature gepubliceerd.

Verder weg, Katavi en de Rufiji

Wie verder wil dan het noordelijke circuit heeft twee plekken waar het anders werkt.

In Katavi krimpt de Katuma-rivier tussen eind juli en oktober tot losse poelen, en komen de dieren steeds dichter op elkaar te zitten. Je leest daar aantallen over, tweehonderd, zeshonderd, duizenden, en die zijn nooit geteld. Wat wel geteld is, is heel Katavi in 2010, en dat kwam uit op ongeveer 4.500 dieren.

In Nyerere vaar je op de Rufiji, en dat is de meest directe manier om nijlpaarden te zien die er bestaat. Je zit op ooghoogte in plaats van erboven. Meer over het zuiden staat bij onze voorbeeldreizen.

Het gevaar, eerlijk

Een ontmoeting met een nijlpaard loopt vaak slecht af. Oegandese cijfers over ruim zeventig jaar komen uit op zevenentachtig procent dodelijke afloop bij een aanval. Dat is het getal dat ertoe doet.

Wat je daarnaast overal leest, dat het nijlpaard meer mensen doodt dan welk dier ook in Afrika, is minder zeker dan het klinkt. Het cijfer van vijfhonderd doden per jaar heeft geen primaire bron, en de onderzoeker die het IUCN-rapport over de soort schreef zegt zelf dat ze niet weet waar het vandaan komt. De enige landelijke telling die er wel is komt uit Zambia: tussen 2002 en 2008 vielen daar 347 doden door wilde dieren, waarvan 185 door krokodillen, 65 door nijlpaarden en 63 door olifanten. Dat komt neer op ongeveer negen per jaar. Een overzichtsstudie uit 2022 concludeert dat olifanten in de gepubliceerde cijfers meer mensen doden dan nijlpaarden.

En het risico ligt niet waar je denkt. Niet bij een auto langs de poel, maar bij vissers, bij mensen die 's ochtends water halen op het moment dat de dieren terugkomen van hun nachtelijke graaspartij, en bij wie 's avonds te voet langs het water loopt. Dat is een verhaal over de mensen die hier wonen, niet over jou in een jeep.

Praktisch komt het hierop neer. Blijf in de auto behalve op de plekken waar uitstappen is toegestaan, parkeer nooit op een pad tussen de vlakte en het water, en loop bij een lodge 's avonds niet alleen naar je tent. Over korte afstand is een nijlpaard sneller dan jij.

De Great Ruaha, en waarom dit verhaal ertoe doet

Er is nog iets dat je moet weten als je over nijlpaarden leest, en het staat op geen enkele reissite.

Het debiet van de Great Ruaha daalt sinds 1993 in het droge seizoen sterk, vooral door irrigatie stroomopwaarts op de Usangu-vlakte. Delen van de rivier staan tegenwoordig maandenlang droog. Onderzoekers telden tot vijfennegentig nijlpaarden in één overgebleven poel, en bij die dichtheid nemen agressie, sterfte en de kans op miltvuur toe.

Dat is niet bedoeld als somber slot. Het is wat er met een rivier gebeurt als er bovenstrooms water wordt weggehaald, en het bepaalt mede waar je heen gaat en wat je daarmee steunt.

En dan de aantallen. Je leest overal dat er twintigduizend nijlpaarden in Tanzania leven. Dat cijfer komt uit een telling van 2001. Tanzania rapporteerde in 2022 zelf veertigduizend tot vijfenveertigduizend aan CITES, en alleen Nyerere en Selous kwamen dat jaar al uit op ongeveer negenentwintigduizend. Wij noemen liever geen getal dan een getal van vijfentwintig jaar oud.

Ik leun op de rand van het open dak van de Landcruiser en tuur naar de ruggen in het water. Ik moet denken aan James Bond die in Live and let die een spurt neemt over de ruggen van krokodillen en zo uit een lastige situatie ontsnapt.

Zal ik, nee, toch maar niet.

En dan die geur weer, zodra we optrekken.

[Bouwer: knop naar het contactformulier, en daaronder de regel naar /afspraak-plannen/.]